Inleiding:

In december 2025 heeft een team van Golda, op verzoek van de eigenaar en in overleg met de gemeente Gouda, onderzoek gedaan in het pand Lage Gouwe 112, hoek Achter de Vismarkt. Tot midden  20e eeuw lag dit pand aan twee kanten aan het water, door een kleine gracht die aansloot op de Gouwe. Op de uitsnede  van een kaart uit 1649 hieronder is dit duidelijk te zien (afb. 1). 

Korte geschiedenis van het pand:

Lage Gouwe 112 begon als houten huis in de late middeleeuwen. In de 17e eeuw werd het verhoogd en vergroot. In de 18e eeuw is de bakstenen klokgevel aangebracht en kreeg het pand een nieuw dak. Vanaf ongeveer 1800 tot vlak voor WOII heeft het pand dienst gedaan als slagerij. De koeienkopjes aan de voorkant  (afb. 2) en de vleeshaken aan het plafond achter de voordeur, wijzen nog steeds op die functie. 

Van 1949 tot 1963 zat er een meubelstoffeerderij, waarvan Golda nog bronzen stoffeernagels in de bodem terugvond.

De vondsten zullen na verdere bestudering en documentatie naar het archeologisch depot worden overgebracht.

Het onderzoek 

De plankenvloer in de ruimte direct achter de voormalige winkel, is verwijderd. De gemeente gaf Golda  toestemming om de zandige ondergrond tot 30 cm diepte te onderzoeken, gedurende 3 zaterdagen. Op de tekening zijn de werkputten (WP) in het lichtgroene gebied aangegeven (afb. 3). Het kruis geeft de haardpartij aan. Het roze deel is de voormalige winkelruimte en geel is de 17e eeuwse uitbreiding. 

Enkele indrukken van de opgraving:

De vondsten

Het aantal en de diversiteit van de vondsten is verrassend! Naast tegels en tegelfragmenten werden aardewerk, kleipijpfragmenten en delen van verschillende haardpartijen gevonden. Daarnaast werden in een werkput sporen van activiteiten van de meubelstoffeerderij aangetroffen. 

Tegels

De vele tegelfragmenten dateren voornamelijk uit de 17e eeuw en zijn vaak van Goudse makelij.  In een muurtje vonden we nog een aantal ingemetselde blauw-wit geblokte tegels. (afb. 6)

Een opvallend exemplaar is een mid-17e-eeuwse tegel met de afbeelding van een dromedaris (afb 7).  Exotische dieren werden tijdens de reizen van de VOC voor het eerst gezien en soms mee teruggenomen voor circussen en privé-dierentuinen. Vervolgens werden ze ook afgebeeld op tegels.

De meest bijzondere 17e-eeuwse tegels zijn van de Goudse tegelbakkerij De Swaen (vanaf 1628 aan de Lange Noodgodsstraat afb 8) . 

De Swaen tegels zijn van hoge kwaliteit en heel kleurrijk – vaak vogels, bloemen en insecten -. Ook het bekende Franse lelie hoekmotief  werd ingekleurd (afb 9). De best bewaarde tegel is die met een libelle. Het is een misbaksel: het glazuur rechtsonder is tijdens het bakproces verschoven. Het is de enige bekende tegel waarvan de libelle naar links is gekeerd en de uitvoering van de ondergrond is ook opvallend uitbundig. 

Bij het schoonmaken van de achterkant van de vogel rechtsboven, kwam een monogram “DP” tevoorschijn (afb. 10), mogelijk initialen van een leerling bij De Swaen. 

Aardewerk

Links van de haard werd een grote en vrij complete, intensief gebruikte, 18e eeuwse kookpan gevonden (afb. 11). De pot had een steel en 3 pootjes, waarvan er één is teruggevonden. De kookpan is waarschijnlijk gemaakt in Bergen op Zoom.

Aan de andere kant van de ruimte, in een met puin volgestorte put, werd een rood aardewerken bord met slibdecoratie gevonden (afb 12). De afbeelding stelt een vogel voor op een tak met een granaatappel.  Dit bord is door de aardewerkexpert van Golda gedateerd tussen 1780 en 1820. 

Schouwdelen

Rechts van de bestaande haard, tegen de buitenmuur aan de Achter de Vismarkt-zijde, werd een complete schouw aangetroffen (afb. 13). Deze is gebruikt om de vloer op te hogen boven het niveau van de oudere plavuizenvloer.

De zijpanelen van de schouw vertonen afbeeldingen van een engel met trompet en een vogel, mogelijk een adelaar. Onder de engel zijn bloemen, druiventrossen en een koord met kwast zichtbaar. De haarddelen zijn gemaakt van gips, verstevigd met baksteen. Voorlopig worden ze gedateerd in de 19e eeuw.

Naast deze werden ook haarddelen van terracotta (rode gebakken klei) aangetroffen (afb. 14 + afb. 15). Het stuk rechts werd herkend uit een eerder archeologisch onderzoek in de Speldenmakerssteeg. Het betreft een deel van een haarddeksteen met het wapen van prins Maurits, vastgehouden door twee leeuwen, op basis van de vondst aan de Speldenmakerssteeg gedateerd op 1603. Dergelijke afbeeldingen symboliseerden de loyaliteit aan de prins van Oranje door de eigenaar van het pand.

Het andere rijk gedecoreerde haarddeel zal ook uit deze periode dateren. In de late 16e en 17e eeuw werden staande delen van de schouw (schouwwangen), van terracotta populair, zoals van de 17e eeuwse schouw uit het hofje van Wouw in Den Haag. 

Kleipijpen

Archeologisch gezien is de vondst van een Goudse kleipijp vooral interessant, omdat die pijpen zo goed te dateren zijn, en daarmee dus ook de vondsten uit eenzelfde laag. Een van de gevonden pijpen uit deze opgraving is het type waarmee Gouda wereldberoemd is geworden: het zogenaamde ovoïde (eivormige) type, hier met als hielmerk de gekroonde 71 (afb 16). Dit merk werd van 1724 tot 1787 in Gouda gevoerd. De pijp dateert uit de tweede helft van de 18e eeuw en is gemaakt door Aart Brammert of Jan Visser.  

 Op de andere 2 kleipijpen (afb. 17) is de merkafbeelding Job op de Mesthoop (symbool voor ultieme beproeving en trouw aan het geloof). Dit merk werd in Gouda gevoerd van 1718 tot 1793.  De pijpen zijn dan waarschijnlijk gemaakt door Jacobus Versluijs of zijn latere weduwe Trijntje Spitsbergen. Weduwes van pijpmakers zetten vaak het bedrijf van hun overleden echtgenoten voort.   

Conclusies en dankwoord

Golda is enthousiast over de resultaten van het onderzoek in het pand aan de Lage Gouwe! De vondsten bestrijken een periode van 2 eeuwen, namelijk van de 17e tot de 19e eeuw. De bovenste ophogingslaag is waarschijnlijk na de 19e eeuw aangebracht met bouwmateriaal en gebruiksvoorwerpen uit eerdere bewoningsperiodes.  

Een woord van dank aan de enthousiaste en zeer gastvrije eigenaren en bewoners van het pand is zeker op zijn plaats. Daarnaast was er sprake van een fijne samenwerking met de archeologen van de gemeente Gouda en Golda.

Tekst door Erik Roest , redactie door Jolande Vos, meeste afbeeldingen door André Bomhof